B  I  B  L  I  O  T  H  E  C  A    A  U  G  U  S  T  A  N  A
           
  P. Ovidius Naso
43 a. Chr. n. - 18 p. Chr. n.
     
   


F a s t i

L i b e r   q u a r t u s
A p r i l i s


____________________________________________________

 
 
'Alma, fave', dixi 'geminorum mater Amorum';
     ad vatem voltus rettulit illa suos;
'quid tibi' ait 'mecum? certe maiora canebas.
     num vetus in molli pectore volnus habes?'
5
'scis, dea', respondi 'de volnere.' risit, et aether
     protinus ex illa parte serenus erat.
'saucius an sanus numquid tua signa reliqui?
     tu mihi propositum, tu mihi semper opus.
quae decuit primis sine crimine lusimus annis;
10
     nunc teritur nostris area maior equis.
tempora cum causis, annalibus eruta priscis,
     lapsaque sub terras ortaque signa cano.
venimus ad quartum, quo tu celeberrima mense:
     et vatem et mensem scis, Venus, esse tuos.'
15
mota Cytheriaca leviter mea tempora myrto
     contigit et 'coeptum perfice' dixit 'opus'.
sensimus, et causae subito patuere dierum:
     dum licet et spirant flamina, navis eat.
Siqua tamen pars te de fastis tangere debet,
20
     Caesar, in Aprili quod tuearis habes:
hic ad te magna descendit imagine mensis,
     et fit adoptiva nobilitate tuus.
hoc pater Iliades, cum longum scriberet annum,
     vidit et auctores rettulit ipse tuos:
25
utque fero Marti primam dedit ordine sortem,
     quod sibi nascendi proxima causa fuit,
sic Venerem gradibus multis in gente receptam
     alterius voluit mensis habere locum;
principiumque sui generis revolutaque quaerens
30
     saecula, cognatos venit adusque deos.
Dardanon Electra nesciret Atlantide natum
     scilicet, Electran concubuisse Iovi?
huius Ericthonius, Tros est generatus ab illo,
     Assaracon creat hic, Assaracusque Capyn;
35
proximus Anchises, cum quo commune parentis
     non dedignata est nomen habere Venus:
hinc satus Aeneas; pietas spectata per ignes
     sacra patremque umeris, altera sacra, tulit.
venimus ad felix aliquando nomen Iuli,
40
     unde domus Teucros Iulia tangit avos.
Postumus hinc, qui, quod silvis fuit ortus in altis,
     Silvius in Latia gente vocatus erat.
isque, Latine, tibi pater est; subit Alba Latinum;
     proximus est titulis Epytus, Alba, tuis.
45
ille dedit Capyi repetita vocabula Troiae
     et tuus est idem, Calpete, factus avus.
cumque patris regnum post hunc Tiberinus haberet,
     dicitur in Tuscae gurgite mersus aquae.
iam tamen Agrippam natum Remulumque nepotem
50
     viderat; in Remulum fulmina missa ferunt.
venit Aventinus post hos, locus unde vocatur,
     mons quoque; post illum tradita regna Procae;
quem sequitur duri Numitor germanus Amuli;
     Ilia cum Lauso de Numitore sati:
55
ense cadit patrui Lausus; placet Ilia Marti,
     teque parit, gemino iuncte Quirine Remo.
ille suos semper Venerem Martemque parentes
     dixit, et emeruit vocis habere fidem:
neve secuturi possent nescire nepotes,
60
     tempora dis generis continuata dedit.
sed Veneris mensem Graio sermone notatum
     auguror; a spumis est dea dicta maris.
nec tibi sit mirum Graeco rem nomine dici;
     Itala nam tellus Graecia maior erat.
65
venerat Euander plena cum classe suorum,
     venerat Alcides, Graius uterque genus
(hospes Aventinis armentum pavit in herbis
     claviger, et tanto est Albula pota deo),
dux quoque Neritius; testes Laestrygones exstant
70
     et quod adhuc Circes nomina litus habet;
et iam Telegoni, iam moenia Tiburis udi
     stabant, Argolicae quod posuere manus.
venerat Atridae fatis agitatus Halaesus,
     a quo se dictam terra Falisca putat.
75
adice Troianae suasorem Antenora pacis,
     et generum Oeniden, Apule Daune, tuum.
serus ab Iliacis, et post Antenora, flammis
     attulit Aeneas in loca nostra deos.
huius erat Solimus Phrygia comes unus ab Ida,
80
     a quo Sulmonis moenia nomen habent,
Sulmonis gelidi, patriae, Germanice, nostrae.
     me miserum, Scythico quam procul illa solo est!
ergo ego tam longe – sed supprime, Musa, querellas:
     non tibi sunt maesta sacra canenda lyra.
85
Quo non livor abit? sunt qui tibi mensis honorem
     eripuisse velint invideantque, Venus.
nam, quia ver aperit tunc omnia densaque cedit
     frigoris asperitas fetaque terra patet,
Aprilem memorant ab aperto tempore dictum,
90
     quem Venus iniecta vindicat alma manu.
illa quidem totum dignissima temperat orbem,
     illa tenet nullo regna minora deo,
iuraque dat caelo, terrae, natalibus undis,
     perque suos initus continet omne genus.
95
illa deos omnes (longum est numerare) creavit,
     illa satis causas arboribusque dedit,
illa rudes animos hominum contraxit in unum,
     et docuit iungi cum pare quemque sua.
quid genus omne creat volucrum, nisi blanda voluptas?
100
     nec coeant pecudes, si levis absit amor.
cum mare trux aries cornu decertat, at idem
     frontem dilectae laedere parcit ovis;
deposita sequitur taurus feritate iuvencam,
     quem toti saltus, quem nemus omne tremit;
105
vis eadem lato quodcumque sub aequore vivit
     servat, et innumeris piscibus implet aquas.
prima feros habitus homini detraxit: ab illa
     venerunt cultus mundaque cura sui.
primus amans carmen vigilatum nocte negata
110
     dicitur ad clausas concinuisse fores,
eloquiumque fuit duram exorare puellam,
     proque sua causa quisque disertus erat.
mille per hanc artes motae; studioque placendi,
     quae latuere prius, multa reperta ferunt.
115
hanc quisquam titulo mensis spoliare secundi
     audeat? a nobis sit furor iste procul.
quid quod ubique potens templisque frequentibus aucta,
     urbe tamen nostra ius dea maius habet?
pro Troia, Romane, tua Venus arma ferebat,
120
     cum gemuit teneram cuspide laesa manum;
caelestesque duas Troiano iudice vicit
     (ah nolim victas hoc meminisse deas),
Assaracique nurus dicta est, ut scilicet olim
     magnus Iuleos Caesar haberet avos.
125
nec Veneri tempus, quam ver, erat aptius ullum
     (vere nitent terrae, vere remissus ager;
nunc herbae rupta tellure cacumina tollunt,
     nunc tumido gemmas cortice palmes agit),
et formosa Venus formoso tempore digna est,
130
     utque solet, Marti continuata suo est.
vere monet curvas materna per aequora puppes
     ire nec hibernas iam timuisse minas.

1. C K · APRIL · F
Rite deam colitis, Latiae matresque nurusque
     et vos, quis vittae longaque vestis abest.
135
aurea marmoreo redimicula demite collo,
     demite divitias: tota lavanda dea est.
aurea siccato redimicula reddite collo:
     nunc alii flores, nunc nova danda rosa est.
vos quoque sub viridi myrto iubet ipsa lavari:
140
     causaque cur iubeat, discite, certa subest.
litore siccabat rorantes nuda capillos:
     viderunt satyri, turba proterva, deam.
sensit et opposita texit sua corpora myrto:
     tuta fuit facto, vosque referre iubet.
145
discite nunc, quare Fortunae tura Virili
     detis eo, gelida qui locus umet aqua.
accipit ille locus posito velamine cunctas
     et vitium nudi corporis omne videt;
ut tegat hoc celetque viros, Fortuna Virilis
150
     praestat et hoc parvo ture rogata facit.
nec pigeat tritum niveo cum lacte papaver
     sumere et expressis mella liquata favis:
cum primum cupido Venus est deducta marito,
     hoc bibit; ex illo tempore nupta fuit.
155
supplicibus verbis illam placate: sub illa
     et forma et mores et bona fama manet.
Roma pudicitia proavorum tempore lapsa est:
     Cumaeam, veteres, consuluistis anum.
templa iubet fieri Veneri: quibus ordine factis
160
     inde Venus verso nomina corde tenet.
semper ad Aeneadas placido, pulcherrima, voltu
     respice, totque tuas, diva, tuere nurus.
Dum loquor, elatae metuendus acumine caudae
     Scorpios in virides praecipitatur aquas.

2. D F
165
Nox ubi transierit, caelumque rubescere primo
     coeperit, et tactae rore querentur aves,
semustamque facem vigilata nocte viator
     ponet, et ad solitum rusticus ibit opus,
Pliades incipient umeros relevare paternos,
170
     quae septem dici, sex tamen esse solent:
seu quod in amplexum sex hinc venere deorum
     (nam Steropen Marti concubuisse ferunt,
Neptuno Alcyonen et te, formosa Celaeno,
     Maian et Electran Taygetenque Iovi),
175
septima mortali Merope tibi, Sisyphe, nupsit;
     paenitet, et facti sola pudore latet:
sive quod Electra Troiae spectare ruinas
     non tulit, ante oculos opposuitque manum.

(3. EC) 4. FC
Ter sine perpetuo caelum versetur in axe,
180
     ter iungat Titan terque resolvat equos,
protinus inflexo Berecyntia tibia cornu
     flabit, et Idaeae festa parentis erunt.
ibunt semimares et inania tympana tundent,
     aeraque tinnitus aere repulsa dabunt;
185
ipsa sedens molli comitum cervice feretur
     Urbis per medias exululata vias.
scaena sonat, ludique vocant: spectate, Quirites,
     et fora Marte suo litigiosa vacent.
quaerere multa libet, sed me sonus aeris acuti
190
     terret et horrendo lotos adunca sono.
'da, dea, quam sciter.' doctas Cybeleia neptes
     vidit et has curae iussit adesse meae.
'pandite mandati memores, Heliconis alumnae,
     gaudeat assiduo cur dea Magna sono.'
195
sic ego. sic Erato (mensis Cythereius illi
     cessit, quod teneri nomen amoris habet):
'reddita Saturno sors haec erat: "optime regum,
     a nato sceptris excutiere tuis."
ille suam metuens, ut quaeque erat edita, prolem
200
     devorat, immersam visceribusque tenet.
saepe Rhea questa est totiens fecunda nec umquam
     mater, et indoluit fertilitate sua.
Iuppiter ortus erat: (pro magno teste vetustas
     creditur; acceptam parce movere fidem)
205
veste latens saxum caelesti gutture sedit:
     sic genitor fatis decipiendus erat.
ardua iamdudum resonat tinnitibus Ide,
     tutus ut infanti vagiat ore puer.
pars clipeos sudibus, galeas pars tundit inanes:
210
     hoc Curetes habent, hoc Corybantes opus.
res latuit, priscique manent imitamina facti:
     aera deae comites raucaque terga movent.
cymbala pro galeis, pro scutis tympana pulsant:
     tibia dat Phrygios, ut dedit ante, modos.'
215
desierat; coepi: 'cur huic genus acre leonum
     praebent insolitas ad iuga curva iubas?'
desieram; coepit: 'feritas mollita per illam
     creditur; id curru testificata suo est.'
'at cur turrifera caput est onerata corona?
220
     an primis turres urbibus illa dedit?'
adnuit. 'unde venit' dixi 'sua membra secandi
     impetus?' ut tacui, Pieris orsa loqui:
'Phryx puer in silvis, facie spectabilis, Attis
     turrigeram casto vinxit amore deam;
225
hunc sibi servari voluit, sua templa tueri,
     et dixit "semper fac puer esse velis."
ille fidem iussis dedit, et "si mentiar", inquit
     "ultima, qua fallam, sit Venus illa mihi."
fallit, et in nympha Sagaritide desinit esse
230
     quod fuit: hinc poenas exigit ira deae.
Naida volneribus succidit in arbore factis,
     illa perit; fatum Naidos arbor erat;
hic furit, et credens thalami procumbere tectum
     effugit, et cursu Dindyma summa petit;
235
et modo "tolle faces", "remove" modo "verbera" clamat,
     saepe +Palaestinas+ iurat adesse deas.
ille etiam saxo corpus laniavit acuto,
     longaque in immundo pulvere tracta coma est,
voxque fuit "merui: meritas do sanguine poenas.
240
     ah pereant partes quae nocuere mihi!"
"ah pereant" dicebat adhuc; onus inguinis aufert,
     nullaque sunt subito signa relicta viri.
venit in exemplum furor hic, mollesque ministri
     caedunt iactatis vilia membra comis.'
245
talibus Aoniae facunda voce Camenae
     reddita quaesiti causa furoris erat.
'hoc quoque, dux operis, moneas precor, unde petita
     venerit; an nostra semper in urbe fuit?'
'Dindymon et Cybelen et amoenam fontibus Iden
250
     semper et Iliacas Mater amavit opes:
cum Troiam Aeneas Italos portaret in agros,
     est dea sacriferas paene secuta rates,
sed nondum fatis Latio sua numina posci
     senserat, adsuetis substiteratque locis.
255
post, ut Roma potens opibus iam saecula quinque
     vidit et edomito sustulit orbe caput,
carminis Euboici fatalia verba sacerdos
     inspicit; inspectum tale fuisse ferunt:
"mater abest: matrem iubeo, Romane, requiras.
260
     cum veniet, casta est accipienda manu."
obscurae sortis patres ambagibus errant,
     quaeve parens absit, quove petenda loco.
consulitur Paean, "divum" que "arcessite Matrem"
     inquit; "in Idaeo est invenienda iugo."
265
mittuntur proceres. Phrygiae tum sceptra tenebat
     Attalus; Ausoniis rem negat ille viris.
mira canam: longo tremuit cum murmure tellus,
     et sic est adytis diva locuta suis:
"ipsa peti volui: ne sit mora; mitte volentem:
270
     dignus Roma locus quo deus omnis eat."
ille soni terrore pavens "proficiscere" dixit;
     "nostra eris: in Phrygios Roma refertur avos."
protinus innumerae caedunt pineta secures
     illa, quibus fugiens Phryx pius usus erat.
275
mille manus coeunt, et picta coloribus ustis
     caelestum Matrem concava puppis habet.
illa sui per aquas fertur tutissima nati,
     longaque Phrixeae stagna sororis adit,
Rhoeteumque capax Sigeaque litora transit,
280
     et Tenedum et veteres Eetionis opes.
Cyclades excipiunt, Lesbo post terga relicta,
     quaeque Carysteis frangitur unda vadis;
transit et Icarium, lapsas ubi perdidit alas
     Icarus, et vastae nomina fecit aquae.
285
tum laeva Creten, dextra Pelopeidas undas
     deserit, et Veneris sacra Cythera petit.
hinc mare Trinacrium, candens ubi tinguere ferrum
     Brontes et Steropes Acmonidesque solent,
aequoraque Afra legit, Sardoaque regna sinistris
290
     respicit a remis, Ausoniamque tenet.
ostia contigerat, qua se Tiberinus in altum
     dividit et campo liberiore natat:
omnis eques mixtaque gravis cum plebe senatus
     obvius ad Tusci fluminis ora venit.
295
procedunt pariter matres nataeque nurusque
     quaeque colunt sanctos virginitate focos.
sedula fune viri contento bracchia lassant:
     vix subit adversas hospita navis aquas.
sicca diu fuerat tellus, sitis usserat herbas:
300
     sedit limoso pressa carina vado.
quisquis adest operi, plus quam pro parte laborat,
     adiuvat et fortes voce sonante manus:
illa velut medio stabilis sedet insula ponto;
     attoniti monstro stantque paventque viri.
305
Claudia Quinta genus Clauso referebat ab alto
     (nec facies impar nobilitate fuit),
casta quidem, sed non et credita: rumor iniquus
     laeserat, et falsi criminis acta rea est.
cultus et ornatis varie prodisse capillis
310
     obfuit ad rigidos promptaque lingua senes.
conscia mens recti famae mendacia risit,
     sed nos in vitium credula turba sumus.
haec ubi castarum processit ab agmine matrum
     et manibus puram fluminis hausit aquam,
315
ter caput inrorat, ter tollit in aethera palmas
     (quicumque aspiciunt, mente carere putant),
summissoque genu voltus in imagine divae
     figit, et hos edit crine iacente sonos:
"supplicis, alma, tuae, genetrix fecunda deorum,
320
     accipe sub certa condicione preces.
casta negor: si tu damnas, meruisse fatebor;
     morte luam poenas iudice victa dea;
sed si crimen abest, tu nostrae pignora vitae
     re dabis, et castas casta sequere manus."
325
dixit, et exiguo funem conamine traxit;
     mira, sed et scaena testificata loquar:
mota dea est, sequiturque ducem laudatque sequendo;
     index laetitiae fertur ad astra sonus.
fluminis ad flexum veniunt (Tiberina priores
330
     Atria dixerunt), unde sinister abit.
nox aderat: querno religant in stipite funem,
     dantque levi somno corpora functa cibo.
lux aderat: querno solvunt a stipite funem,
     ante tamen posito tura dedere foco,
335
ante coronarunt puppem, sine labe iuvencam
     mactarunt operum coniugiique rudem.
est locus, in Tiberim qua lubricus influit Almo
     et nomen magno perdit in amne minor.
illic purpurea canus cum veste sacerdos
340
     Almonis dominam sacraque lavit aquis.
exululant comites, furiosaque tibia flatur,
     et feriunt molles taurea terga manus.
Claudia praecedit laeto celeberrima voltu,
     credita vix tandem teste pudica dea;
345
ipsa sedens plaustro porta est invecta Capena:
     sparguntur iunctae flore recente boves.
Nasica accepit; templi non perstitit auctor:
     Augustus nunc est, ante Metellus erat.'
substitit hic Erato. mora fit, si cetera quaeram.
350
     'dic' inquam 'parva cur stipe quaerat opes.'
'contulit aes populus, de quo delubra Metellus
     fecit' ait; 'dandae mos stipis inde manet.'
cur vicibus factis ineant convivia, quaero,
     tum magis indictas concelebrentque dapes.
355
'quod bene mutarit sedem Berecyntia', dixit
     'captant mutatis sedibus omen idem.'
institeram, quare primi Megalesia ludi
     urbe forent nostra, cum dea (sensit enim)
'illa deos' inquit 'peperit: cessere parenti,
360
     principiumque dati Mater honoris habet.'
'cur igitur Gallos qui se excidere vocamus,
     cum tanto a Phrygia Gallica distet humus?'
'inter' ait 'viridem Cybelen altasque Celaenas
     amnis it insana, nomine Gallus, aqua.
365
qui bibit inde, furit: procul hinc discedite, quis est
     cura bonae mentis: qui bibit inde, furit.'
'non pudet herbosum' dixi 'posuisse moretum
     in dominae mensis: an sua causa subest?'
'lacte mero veteres usi narrantur et herbis,
370
     sponte sua siquas terra ferebat' ait;
'candidus elisae miscetur caseus herbae,
     cognoscat priscos ut dea prisca cibos.'

5. G NON · N
Postera cum caelo motis Pallantias astris
     fulserit, et niveos Luna levarit equos,
375
qui dicet 'quondam sacrata est colle Quirini
     hac Fortuna die Publica', verus erit.

6. H NP (7. AN) (8. BN) 9. CN
Tertia lux (memini) ludis erat, ac mihi quidam
     spectanti senior continuusque loco
'haec' ait 'illa dies, Libycis qua Caesar in oris
380
     perfida magnanimi contudit arma Iubae.
dux mihi Caesar erat, sub quo meruisse tribunus
     glorior: officio praefuit ille meo.
hanc ego militia sedem, tu pace parasti,
     inter bis quinos usus honore viros.'
385
plura locuturi subito seducimur imbre:
     pendula caelestes Libra movebat aquas.
Ante tamen quam summa dies spectacula sistat
     ensifer Orion aequore mersus erit.

10. DN
Proxima victricem cum Romam inspexerit Eos
390
     et dederit Phoebo stella fugata locum,
Circus erit pompa celeber numeroque deorum,
     primaque ventosis palma petetur equis.

11. EN 12. FN
Hinc Cereris ludi: non est opus indice causae;
     sponte deae munus promeritumque patet.
395
panis erat primis virides mortalibus herbae,
     quas tellus nullo sollicitante dabat;
et modo carpebant vivax e caespite gramen,
     nunc epulae tenera fronde cacumen erant.
postmodo glans nota est: bene erat iam glande reperta,
400
     duraque magnificas quercus habebat opes.
prima Ceres homine ad meliora alimenta vocato
     mutavit glandes utiliore cibo.
illa iugo tauros collum praebere coegit:
     tum primum soles eruta vidit humus.
405
aes erat in pretio, Chalybeia massa latebat:
     eheu, perpetuo debuit illa tegi.
pace Ceres laeta est; et vos orate, coloni,
     perpetuam pacem pacificumque ducem.
farra deae micaeque licet salientis honorem
410
     detis et in veteres turea grana focos;
et, si tura aberunt, unctas accendite taedas:
     parva bonae Cereri, sint modo casta, placent.
a bove succincti cultros removete ministri:
     bos aret; ignavam sacrificate suem.
415
apta iugo cervix non est ferienda securi:
     vivat et in dura saepe laboret humo.
Exigit ipse locus raptus ut virginis edam:
     plura recognosces, pauca docendus eris.
terra tribus scopulis vastum procurrit in aequor
420
     Trinacris, a positu nomen adepta loci,
grata domus Cereri: multas ea possidet urbes,
     in quibus est culto fertilis Henna solo.
frigida caelestum matres Arethusa vocarat:
     venerat ad sacras et dea flava dapes.
425
filia, consuetis ut erat comitata puellis,
     errabat nudo per sua prata pede.
valle sub umbrosa locus est aspergine multa
     uvidus ex alto desilientis aquae.
tot fuerant illic, quot habet natura, colores,
430
     pictaque dissimili flore nitebat humus.
quam simul aspexit, 'comites, accedite' dixit
     'et mecum plenos flore referte sinus.'
praeda puellares animos prolectat inanis,
     et non sentitur sedulitate labor.
435
haec implet lento calathos e vimine nexos,
     haec gremium, laxos degravat illa sinus;
illa legit calthas, huic sunt violaria curae,
     illa papavereas subsecat ungue comas;
has, hyacinthe, tenes; illas, amarante, moraris;
440
     pars thyma, pars rhoean et meliloton amat;
plurima lecta rosa est, sunt et sine nomine flores:
     ipsa crocos tenues liliaque alba legit.
carpendi studio paulatim longius itur,
     et dominam casu nulla secuta comes.
445
hanc videt et visam patruus velociter aufert
     regnaque caeruleis in sua portat equis.
illa quidem clamabat 'io, carissima mater,
     auferor!', ipsa suos abscideratque sinus:
panditur interea Diti via, namque diurnum
450
     lumen inadsueti vix patiuntur equi.
at, chorus aequalis, cumulatae flore ministrae
     'Persephone', clamant 'ad tua dona veni.'
ut clamata silet, montes ululatibus implent,
     et feriunt maesta pectora nuda manu.
455
attonita est plangore Ceres (modo venerat Hennam)
     nec mora, 'me miseram! filia' dixit 'ubi es?'
mentis inops rapitur, quales audire solemus
     Threicias fusis maenadas ire comis.
ut vitulo mugit sua mater ab ubere rapto
460
     et quaerit fetus per nemus omne suos,
sic dea nec retinet gemitus, et concita cursu
     fertur, et e campis incipit, Henna, tuis.
inde puellaris nacta est vestigia plantae
     et pressam noto pondere vidit humum;
465
forsitan illa dies erroris summa fuisset,
     si non turbassent signa reperta sues.
iamque Leontinos Amenanaque flumina cursu
     praeterit et ripas, herbifer Aci, tuas:
praeterit et Cyanen et fontes lenis Anapi
470
     et te, verticibus non adeunde Gela.
liquerat Ortygien Megareaque Pantagienque,
     quaque Symaetheas accipit aequor aquas,
antraque Cyclopum positis exusta caminis,
     quique locus curvae nomina falcis habet,
475
Himeraque et Didymen Acragantaque Tauromenumque,
     sacrarumque Mylas pascua laeta boum:
hinc Camerinan adit Thapsonque et Heloria tempe,
     quaque iacet Zephyro semper apertus Eryx.
iamque Peloriadem Lilybaeaque, iamque Pachynon
480
     lustrarat, terrae cornua prima suae:
quacumque ingreditur, miseris loca cuncta querellis
     implet, ut amissum cum gemit ales Ityn.
perque vices modo 'Persephone!' modo 'filia!' clamat,
     clamat et alternis nomen utrumque ciet;
485
sed neque Persephone Cererem nec filia matrem
     audit, et alternis nomen utrumque perit;
unaque, pastorem vidisset an arva colentem,
     vox erat 'hac gressus ecqua puella tulit?'
iam color unus inest rebus tenebrisque teguntur
490
     omnia, iam vigiles conticuere canes:
alta iacet vasti super ora Typhoeos Aetne,
     cuius anhelatis ignibus ardet humus;
illic accendit geminas pro lampade pinus:
     hinc Cereris sacris nunc quoque taeda datur.
495
est specus exesi structura pumicis asper,
     non homini regio, non adeunda ferae:
quo simul ac venit, frenatos curribus angues
     iungit et aequoreas sicca pererrat aquas.
effugit et Syrtes et te, Zanclaea Charybdi,
500
     et vos, Nisei, naufraga monstra, canes,
Hadriacumque patens late bimaremque Corinthum:
     sic venit ad portus, Attica terra, tuos.
hic primum sedit gelido maestissima saxo:
     illud Cecropidae nunc quoque triste vocant.
505
sub Iove duravit multis immota diebus,
     et lunae patiens et pluvialis aquae.
sors sua cuique loco est: quod nunc Cerialis Eleusin
     dicitur, hoc Celei rura fuere senis.
ille domum glandes excussaque mora rubetis
510
     portat et arsuris arida ligna focis.
filia parva duas redigebat monte capellas,
     et tener in cunis filius aeger erat.
'mater' ait virgo (mota est dea nomine matris),
     'quid facis in solis incomitata locis?'
515
perstitit et senior, quamvis onus urget, et orat
     tecta suae subeat quantulacumque casae.
illa negat (simularat anum mitraque capillos
     presserat); instanti talia dicta refert:
'sospes eas semperque parens; mihi filia rapta est.
520
     heu, melior quanto sors tua sorte mea est!'
dixit, et ut lacrimae (neque enim lacrimare deorum est)
     decidit in tepidos lucida gutta sinus.
flent pariter molles animis virgoque senexque;
     e quibus haec iusti verba fuere senis:
525
'sic tibi, quam raptam quaeris, sit filia sospes;
     surge, nec exiguae despice tecta casae.'
cui dea 'duc' inquit; 'scisti qua cogere posses',
     seque levat saxo subsequiturque senem.
dux comiti narrat quam sit sibi filius aeger,
530
     nec capiat somnos invigiletque malis.
illa soporiferum, parvos initura penates,
     colligit agresti lene papaver humo.
dum legit, oblito fertur gustasse palato
     longamque imprudens exsoluisse famem;
535
quae quia principio posuit ieiunia noctis,
     tempus habent mystae sidera visa cibi.
limen ut intravit, luctus videt omnia plena;
     iam spes in puero nulla salutis erat.
matre salutata (mater Metanira vocatur)
540
     iungere dignata est os puerile suo.
pallor abit, subitasque vident in corpore vires:
     tantus caelesti venit ab ore vigor.
tota domus laeta est, hoc est, materque paterque
     nataque: tres illi tota fuere domus.
545
mox epulas ponunt, liquefacta coagula lacte
     pomaque et in ceris aurea mella suis.
abstinet alma Ceres, somnique papavera causas
     dat tibi cum tepido lacte bibenda, puer.
noctis erat medium placidique silentia somni:
550
     Triptolemum gremio sustulit illa suo,
terque manu permulsit eum, tria carmina dixit,
     carmina mortali non referenda sono,
inque foco corpus pueri vivente favilla
     obruit, humanum purget ut ignis onus.
555
excutitur somno stulte pia mater, et amens
     'quid facis?' exclamat, membraque ab igne rapit.
cui dea 'dum non es', dixit 'scelerata fuisti:
     inrita materno sunt mea dona metu.
iste quidem mortalis erit: sed primus arabit
560
     et seret et culta praemia tollet humo.'
dixit et egrediens nubem trahit, inque dracones
     transit et aligero tollitur axe Ceres.
Sunion expositum Piraeaque tuta recessu
     linquit et in dextrum quae iacet ora latus;
565
hinc init Aegaeum, quo Cycladas aspicit omnes,
     Ioniumque rapax Icariumque legit,
perque urbes Asiae longum petit Hellespontum,
     diversumque locis alta pererrat iter.
nam modo turilegos Arabas, modo despicit Indos;
570
     hinc Libys, hinc Meroe siccaque terra subest;
nunc adit Hesperios, Rhenum Rhodanumque Padumque
     teque, future parens, Thybri, potentis aquae.
quo feror? immensum est erratas dicere terras:
     praeteritus Cereri nullus in orbe locus.
575
errat et in caelo, liquidique immunia ponti
     adloquitur gelido proxima signa polo:
'Parrhasides stellae, namque omnia nosse potestis,
     aequoreas numquam cum subeatis aquas,
Persephonen natam miserae monstrate parenti.'
580
     dixerat. huic Helice talia verba refert:
'crimine nox vacua est; Solem de virgine rapta
     consule, qui late facta diurna videt.'
Sol aditus 'quam quaeris', ait 'ne vana labores,
     nupta Iovis fratri tertia regna tenet.'
585
questa diu secum, sic est adfata Tonantem
     (maximaque in voltu signa dolentis erant):
'si memor es de quo mihi sit Proserpina nata,
     dimidium curae debet habere tuae.
orbe pererrato sola est iniuria facti
590
     cognita: commissi praemia raptor habet.
at neque Persephone digna est praedone marito,
     nec gener hoc nobis more parandus erat.
quid gravius victore Gyge captiva tulissem
     quam nunc te caeli sceptra tenente tuli?
595
verum impune ferat, nos haec patiemur inultae;
     reddat et emendet facta priora novis.'
Iuppiter hanc lenit, factumque excusat amore,
     nec gener est nobis ille pudendus ait;
'non ego nobilior: posita est mihi regia caelo,
600
     possidet alter aquas, alter inane chaos.
sed si forte tibi non est mutabile pectus,
     statque semel iuncti rumpere vincla tori,
hoc quoque temptemus, siquidem ieiuna remansit;
     si minus, inferni coniugis uxor erit.'
605
Tartara iussus adit sumptis Caducifer alis,
     speque redit citius visaque certa refert:
'rapta tribus' dixit 'solvit ieiunia granis,
     Punica quae lento cortice poma tegunt.'
non secus indoluit quam si modo rapta fuisset
610
     maesta parens, longa vixque refecta mora est.
atque ita 'nec nobis caelum est habitabile' dixit;
     'Taenaria recipi me quoque valle iube.'
et factura fuit, pactus nisi Iuppiter esset
     bis tribus ut caelo mensibus illa foret.
615
tum demum voltumque Ceres animumque recepit,
     imposuitque suae spicea serta comae:
largaque provenit cessatis messis in arvis,
     et vix congestas area cepit opes.
alba decent Cererem: vestes Cerialibus albas
620
     sumite; nunc pulli velleris usus abest.

13. G EID · NP
Occupat Apriles Idus cognomine Victor
     Iuppiter: hac illi sunt data templa die.
hac quoque, ni fallor, populo dignissima nostro
     atria Libertas coepit habere sua.
625

14. HN
Luce secutura tutos pete, navita, portus:
     ventus ab occasu grandine mixtus erit.
scilicet ut fuerit, tamen hac Mutinensia Caesar
     grandine militia perculit arma sua.

15. A FORD · NP 16. BN
Tertia post Veneris cum lux surrexerit Idus,
630
     pontifices, forda sacra litate bove.
forda ferens bos est fecundaque dicta ferendo:
     hinc etiam fetus nomen habere putant.
nunc gravidum pecus est, gravidae quoque semine terrae:
     Telluri plenae victima plena datur.
635
pars cadit arce Iovis, ter denas curia vaccas
     accipit et largo sparsa cruore madet.
ast ubi visceribus vitulos rapuere ministri,
     sectaque fumosis exta dedere focis,
igne cremat vitulos quae natu maxima Virgo est,
640
     luce Palis populos purget ut ille cinis.
rege Numa, fructu non respondente labori,
     inrita decepti vota colentis erant.
nam modo siccus erat gelidis Aquilonibus annus,
     nunc ager assidua luxuriabat aqua;
645
saepe Ceres primis dominum fallebat in herbis,
     et levis obsesso stabat avena solo,
et pecus ante diem partus edebat acerbos,
     agnaque nascendo saepe necabat ovem.
silva vetus nullaque diu violata securi
650
     stabat, Maenalio sacra relicta deo:
ille dabat tacitis animo responsa quieto
     noctibus; hic geminas rex Numa mactat oves.
prima cadit Fauno, leni cadit altera Somno;
     sternitur in duro vellus utrumque solo.
655
bis caput intonsum fontana spargitur unda,
     bis sua faginea tempora fronde premit.
usus abest Veneris, nec fas animalia mensis
     ponere, nec digitis anulus ullus inest;
veste rudi tectus supra nova vellera corpus
660
     ponit, adorato per sua verba deo.
interea placidam redimita papavere frontem
     Nox venit, et secum somnia nigra trahit;
Faunus adest, oviumque premens pede vellera duro
     edidit a dextro talia verba toro:
665
'morte boum tibi, rex, Tellus placanda duarum:
     det sacris animas una iuvenca duas.'
excutitur terrore quies: Numa visa revolvit,
     et secum ambages caecaque iussa refert.
expedit errantem nemori gratissima coniunx
670
     et dixit 'gravidae posceris exta bovis.'
exta bovis gravidae dantur; fecundior annus
     provenit, et fructum terra pecusque ferunt.
Hanc quondam Cytherea diem properantius ire
     iussit et admissos praecipitavit equos,
675
ut titulum imperii cum primum luce sequenti
     Augusto iuveni prospera bella darent.

17. CN (18. DN)
Sed iam praeteritas quartus tibi Lucifer Idus
     respicit; hac Hyades Dorida nocte tenent.

19. E CER · NP
Tertia post Hyadas cum lux erit orta remotas,
680
     carcere partitos Circus habebit equos.
cur igitur missae vinctis ardentia taedis
     terga ferant volpes causa docenda mihi est.
frigida Carseolis nec olivis apta ferendis
     terra, sed ad segetes ingeniosus ager;
685
hac ego Paelignos, natalia rura, petebam,
     parva, sed assiduis obvia semper aquis.
hospitis antiqui solitas intravimus aedes;
     dempserat emeritis iam iuga Phoebus equis.
is mihi multa quidem, sed et haec narrare solebat,
690
     unde meum praesens instrueretur opus:
'hoc' ait 'in campo' (campumque ostendit) 'habebat
     rus breve cum duro parca colona viro.
ille suam peragebat humum, sive usus aratri,
     seu curvae falcis, sive bidentis erat;
695
haec modo verrebat stantem tibicine villam,
     nunc matris plumis ova fovenda dabat,
aut virides malvas aut fungos colligit albos
     aut humilem grato calfacit igne focum;
et tamen assiduis exercet bracchia telis,
700
     adversusque minas frigoris arma parat.
filius huius erat primo lascivus in aevo,
     addideratque annos ad duo lustra duos.
is capit extremi volpem convalle salicti:
     abstulerat multas illa cohortis aves.
705
captivam stipula fenoque involvit et ignes
     admovet: urentes effugit illa manus:
qua fugit, incendit vestitos messibus agros;
     damnosis vires ignibus aura dabat.
factum abiit, monimenta manent: +nam dicere certam+
710
     nunc quoque lex volpem Carseolana vetat,
utque luat poenas, gens haec Cerialibus ardet,
     quoque modo segetes perdidit ipsa perit.'

20. FN
Proxima cum veniet terras visura patentes
     Memnonis in roseis lutea mater equis,
715
de duce lanigeri pecoris, qui prodidit Hellen,
     sol abit: egresso victima maior adest.
vacca sit an taurus non est cognoscere promptum:
     pars prior apparet, posteriora latent.
seu tamen est taurus sive est hoc femina signum,
720
     Iunone invita munus amoris habet.

21. G PAR · NP
Nox abiit, oriturque aurora: Parilia poscor;
     non poscor frustra, si favet alma Pales.
alma Pales, faveas pastoria sacra canenti,
     prosequor officio si tua festa meo.
725
certe ego de vitulo cinerem stipulasque fabales
     saepe tuli plena, februa tosta, manu;
certe ego transilui positas ter in ordine flammas,
     udaque roratas laurea misit aquas.
mota dea est, operique favet. navalibus exit
730
     puppis; habent ventos iam mea vela suos.
i, pete virginea, populus, suffimen ab ara;
     Vesta dabit, Vestae munere purus eris.
sanguis equi suffimen erit vitulique favilla,
     tertia res durae culmen inane fabae.
735
pastor, oves saturas ad prima crepuscula lustra:
     unda prius spargat, virgaque verrat humum;
frondibus et fixis decorentur ovilia ramis,
     et tegat ornatas longa corona fores.
caerulei fiant puro de sulpure fumi,
740
     tactaque fumanti sulpure balet ovis.
ure mares oleas taedamque herbasque Sabinas,
     et crepet in mediis laurus adusta focis;
libaque de milio milii fiscella sequatur:
     rustica praecipue est hoc dea laeta cibo.
745
adde dapes mulctramque suas, dapibusque resectis
     silvicolam tepido lacte precare Palem.
'consule' dic 'pecori pariter pecorisque magistris:
     effugiat stabulis noxa repulsa meis.
sive sacro pavi, sedive sub arbore sacra,
750
     pabulaque e bustis inscia carpsit ovis;
si nemus intravi vetitum, nostrisve fugatae
     sunt oculis nymphae semicaperque deus;
si mea falx ramo lucum spoliavit opaco,
     unde data est aegrae fiscina frondis ovi,
755
da veniam culpae: nec, dum degrandinat, obsit
     agresti fano subposuisse pecus.
nec noceat turbasse lacus: ignoscite, nymphae,
     mota quod obscuras ungula fecit aquas.
tu, dea, pro nobis fontes fontanaque placa
760
     numina, tu sparsos per nemus omne deos.
nec dryadas nec nos videamus labra Dianae
     nec Faunum, medio cum premit arva die.
pelle procul morbos; valeant hominesque gregesque,
     et valeant vigiles, provida turba, canes.
765
neve minus multos redigam quam mane fuerunt,
     neve gemam referens vellera rapta lupo.
absit iniqua fames: herbae frondesque supersint,
     quaeque lavent artus quaeque bibantur aquae.
ubera plena premam, referat mihi caseus aera,
770
     dentque viam liquido vimina rara sero;
sitque salax aries, conceptaque semina coniunx
     reddat, et in stabulo multa sit agna meo;
lanaque proveniat nullas laesura puellas,
     mollis et ad teneras quamlibet apta manus.
775
quae precor, eveniant, et nos faciamus ad annum
     pastorum dominae grandia liba Pali.'
his dea placanda est: haec tu conversus ad ortus
     dic quater et vivo perlue rore manus.
tum licet adposita, veluti cratere, camella
780
     lac niveum potes purpureamque sapam;
moxque per ardentes stipulae crepitantis acervos
     traicias celeri strenua membra pede.
expositus mos est; moris mihi restat origo:
     turba facit dubium coeptaque nostra tenet.
785
omnia purgat edax ignis vitiumque metallis
     excoquit: idcirco cum duce purgat oves?
an, quia cunctarum contraria semina rerum
     sunt duo discordes, ignis et unda, dei,
iunxerunt elementa patres, aptumque putarunt
790
     ignibus et sparsa tangere corpus aqua?
an, quod in his vitae causa est, haec perdidit exul,
     his nova fit coniunx, haec duo magna putant?
vix equidem credo: sunt qui Phaethonta referri
     credant et nimias Deucalionis aquas.
795
pars quoque, cum saxis pastores saxa feribant,
     scintillam subito prosiluisse ferunt;
prima quidem periit, stipulis excepta secunda est:
     hoc argumentum flamma Parilis habet?
an magis hunc morem pietas Aeneia fecit,
800
     innocuum victo cui dedit ignis iter?
num tamen est vero propius, cum condita Roma est,
     transferri iussos in nova tecta Lares,
mutantesque domum tectis agrestibus ignem
     et cessaturae subposuisse casae,
805
per flammas saluisse pecus, saluisse colonos?
     quod fit natali nunc quoque, Roma, tuo.
ipse locum casus vati facit: Urbis origo
     venit; ades factis, magne Quirine, tuis.
iam luerat poenas frater Numitoris, et omne
810
     pastorum gemino sub duce volgus erat;
contrahere agrestes et moenia ponere utrique
     convenit: ambigitur moenia ponat uter.
'nil opus est' dixit 'certamine' Romulus 'ullo;
     magna fides avium est: experiamur aves.'
815
res placet: alter init nemorosi saxa Palati;
     alter Aventinum mane cacumen init.
sex Remus, hic volucres bis sex videt ordine; pacto
     statur, et arbitrium Romulus urbis habet.
apta dies legitur qua moenia signet aratro:
820
     sacra Palis suberant; inde movetur opus.
fossa fit ad solidum, fruges iaciuntur in ima
     et de vicino terra petita solo;
fossa repletur humo, plenaeque imponitur ara,
     et novus accenso fungitur igne focus.
825
inde premens stivam designat moenia sulco;
     alba iugum niveo cum bove vacca tulit.
vox fuit haec regis: 'condenti, Iuppiter, urbem,
     et genitor Mavors Vestaque mater, ades,
quosque pium est adhibere deos, advertite cuncti:
830
     auspicibus vobis hoc mihi surgat opus.
longa sit huic aetas dominaeque potentia terrae,
     sitque sub hac oriens occiduusque dies.'
ille precabatur, tonitru dedit omina laevo
     Iuppiter, et laevo fulmina missa polo.
835
augurio laeti iaciunt fundamina cives,
     et novus exiguo tempore murus erat.
hoc Celer urget opus, quem Romulus ipse vocarat,
     'sint' que, 'Celer, curae' dixerat 'ista tuae,
neve quis aut muros aut factam vomere fossam
840
     transeat; audentem talia dede neci.'
quod Remus ignorans humiles contemnere muros
     coepit, et 'his populus' dicere 'tutus erit?'
nec mora, transiluit: rutro Celer occupat ausum;
     ille premit duram sanguinulentus humum.
845
haec ubi rex didicit, lacrimas introrsus obortas
     devorat et clausum pectore volnus habet.
flere palam non volt exemplaque fortia servat,
     'sic' que 'meos muros transeat hostis' ait.
dat tamen exsequias; nec iam suspendere fletum
850
     sustinet, et pietas dissimulata patet;
osculaque adplicuit posito suprema feretro,
     atque ait 'invito frater adempte, vale',
arsurosque artus unxit: fecere, quod ille,
     Faustulus et maestas Acca soluta comas.
855
tum iuvenem nondum facti flevere Quirites;
     ultima plorato subdita flamma rogo est.
urbs oritur (quis tunc hoc ulli credere posset?)
     victorem terris impositura pedem.
cuncta regas et sis magno sub Caesare semper,
860
     saepe etiam plures nominis huius habe;
et, quotiens steteris domito sublimis in orbe,
     omnia sint humeris inferiora tuis.

(22. HN) 23. A VIN · FP (ut vid.)
Dicta Pales nobis: idem Vinalia dicam.
     una tamen media est inter utramque dies.
865
numina, volgares, Veneris celebrate, puellae:
     multa professarum quaestibus apta Venus.
poscite ture dato formam populique favorem,
     poscite blanditias dignaque verba ioco;
cumque sua dominae date grata sisymbria myrto
870
     tectaque composita iuncea vincla rosa.
templa frequentari Collinae proxima portae
     nunc decet; a Siculo nomina colle tenent,
utque Syracusas Arethusidas abstulit armis
     Claudius et bello te quoque cepit, Eryx,
875
carmine vivacis Venus est translata Sibyllae,
     inque suae stirpis maluit urbe coli.
cur igitur Veneris festum Vinalia dicant
     quaeritis, et quare sit Iovis ista dies?
Turnus an Aeneas Latiae gener esset Amatae
880
     bellum erat: Etruscas Turnus adorat opes.
clarus erat sumptisque ferox Mezentius armis,
     et vel equo magnus vel pede maior erat;
quem Rutuli Turnusque suis adsciscere temptat
     partibus. haec contra dux ita Tuscus ait:
885
'stat mihi non parvo virtus mea: volnera testor
     armaque, quae sparsi sanguine saepe meo.
qui petis auxilium, non grandia divide mecum
     praemia, de lacubus proxima musta tuis.
nulla mora est operae: vestrum est dare, vincere nostrum.
890
     quam velit Aeneas ista negata mihi!'
adnuerant Rutuli. Mezentius induit arma,
     induit Aeneas adloquiturque Iovem:
'hostica Tyrrheno vota est vindemia regi:
     Iuppiter, e Latio palmite musta feres.'
895
vota valent meliora: cadit Mezentius ingens
     atque indignanti pectore plangit humum.
venerat Autumnus calcatis sordidus uvis:
     redduntur merito debita vina Iovi.
dicta dies hinc est Vinalia; Iuppiter illa
900
     vindicat, et festis gaudet inesse suis.

(24. BC) 25. C ROB · NP
Sex ubi, quae restant, luces Aprilis habebit,
     in medio cursu tempora veris erunt,
et frustra pecudem quaeres Athamantidos Helles,
     signaque dant imbres, exoriturque Canis.
905
hac mihi Nomento Romam cum luce redirem,
     obstitit in media candida turba via:
flamen in antiquae lucum Robiginis ibat,
     exta canis flammis, exta daturus ovis.
protinus accessi, ritus ne nescius essem;
910
     edidit haec flamen verba, Quirine, tuus:
'aspera Robigo, parcas Cerialibus herbis,
     et tremat in summa leve cacumen humo.
tu sata sideribus caeli nutrita secundi
     crescere, dum fiant falcibus apta, sinas.
915
vis tua non levis est: quae tu frumenta notasti,
     maestus in amissis illa colonus habet;
nec venti tantum Cereri nocuere nec imbres,
     nec sic marmoreo pallet adusta gelu,
quantum si culmos Titan incalfacit udos:
920
     tum locus est irae, diva timenda, tuae.
parce, precor, scabrasque manus a messibus aufer,
     neve noce cultis; posse nocere sat est.
nec teneras segetes, sed durum amplectere ferrum,
     quodque potest alios perdere perde prior.
925
utilius gladios et tela nocentia carpes:
     nil opus est illis; otia mundus agit.
sarcula nunc durusque bidens et vomer aduncus,
     ruris opes, niteant; inquinet arma situs,
conatusque aliquis vagina ducere ferrum
930
     adstrictum longa sentiat esse mora.
at tu ne viola Cererem, semperque colonus
     absenti possit solvere vota tibi.'
dixerat; a dextra villis mantele solutis
     cumque meri patera turis acerra fuit.
935
tura focis vinumque dedit fibrasque bidentis
     turpiaque obscenae (vidimus) exta canis.
tum mihi 'cur detur sacris nova victima quaeris?'
     (quaesieram) 'causam percipe' flamen ait.
'est Canis, Icarium dicunt, quo sidere moto
940
     tosta sitit tellus praecipiturque seges:
pro cane sidereo canis hic imponitur arae,
     et quare fiat nil nisi nomen habet.'

(26. DF) (27. EC) 28. F NP 29. GC 30. HC
Cum Phrygis Assaraci Tithonia fratre relicto
     sustulit immenso ter iubar orbe suum,
945
mille venit variis florum dea nexa coronis;
     scaena ioci morem liberioris habet.
exit et in Maias sacrum Florale Kalendas:
     tunc repetam, nunc me grandius urget opus.
aufer, Vesta, diem: cognati Vesta recepta est
950
     limine; sic iusti constituere patres.
Phoebus habet partem: Vestae pars altera cessit:
     quod superest illis, tertius ipse tenet.
state Palatinae laurus, praetextaque quercu
     stet domus: aeternos tres habet una deos.